Osmanl? hareketlerinin, Müslüman unsurlar? etkilemesini önlemek ve Osmanl?’n?n

Osmanl? milliyeti
siyasetinin ba?ar?s?zl??? üzerine geçilmeye çal???lan ?slamiyet Politikas?,
bundan birkaç as?r öncesinde de Osmanl? ?mparatorlu?u taraf?ndan denenmi?ti.
Y?ld?r?m Bayezid1, Fatih
Mehmet2 ve özellikle Birinci Selim3 bu fikrin hâkimiyeti ve
?slam âleminin bir çat? alt?nda toplanmas? için fazlaca çaba harcam??t?r (Akçura,
1987, s. 21). Hatta I. Selim halifeli?i Abbasilerden, Osmanl? Hanedanl???na
geçirmi?tir ve Mekke ve Medine’nin hizmetkâr? s?fat?n? alm??t?r. Ancak bizim
inceleyece?imiz dönem ile bahsi geçen dönemler ayn? ?artlara sahip de?ildir. Dönem
farkl?l?klar? neticesi ile de ne süreçler, ne de anlay??lar benzememektedir. Bu
makalenin inceleme alan? fikir olarak ne süreçlerden geçti?i, kazan?mlar? ve
kay?plar? üzerinedir.

Avrupa taraf?ndan “Panislamizm”4 diye adland?r?lan bu
?slamc?l?k fikri, daha önceleri Osmanl? milleti yaratma siyasetine k?smen dâhil
olmu? olan “Genç Osmanl?lar”5 taraf?ndan ortaya
at?lm??t?r. Genç Osmanl?lar ?airlerinin ve siyasetçilerinin hem Avrupa içinde
bulunmalar?, hem de bat? fikirlerini yak?ndan görmeleri onlar? bu noktaya iten
temel unsurlar olmu?tur (Akçura, 1987, s. 21). Bunun alt?nda yatan sebebi ise;
Avrupa’da iken, Osmanl? ?mparatorlu?una d?? bir gözle bakarak, ?mparatorlu?un
durumunu daha iyi analiz etmi?ler ve bir Osmanl? milleti yaratma arzusunun anlams?z
oldu?una kanaat getirmi?lerdir. Bu süreçten sonraki as?l amaçlar? ise ?slam
unsurlar?n? soy fark?na bakmaks?z?n birle?tirmeye ve her Müslim’in
çocukluklar?ndan beri bildi?i “din ve millet birdir” kaidesini temel alarak,
Müslümanlar?n millet kavram?na atfetti?i anlam ile “tek millet” yaratmaya
çal??mak olmu?tur (Akçura, 1987, ss. 21-22).

We Will Write a Custom Essay Specifically
For You For Only $13.90/page!


order now

1876’da tahta geçen II. Abdülhamid6 de, H?ristiyan unsurlar?n
ayr?lmas?na yol açan milliyetçilik hareketlerinin, Müslüman unsurlar?
etkilemesini önlemek ve Osmanl?’n?n ?slâm topraklar?n? elinde tutmas?n?
sa?lamak üzere, ?slâmc?l?k siyaseti gütmü?tür (Sakl?, 2012, s. 3). Her ne kadar
II. Abdülhamid Genç Osmanl?lar?n kar??s?nda durmu?sa da onlar?n fikirlerinin
bir ç?kt?s? sonucu ?slamc?l?k anlay???na yöneldi?i inkâr edilemez.

Müslüman tebaadan olu?acak sa?lam bir yap? ile devletin devam ettirilmesi
hedefine yönelik ?slam birli?i dü?üncesi, dinî olmaktan daha çok siyasi nitelik
ta??m??t?r. Tanzimat ile birlikte terk etmeye çal??t??? “dinî devlet” kimli?ine
tekrar bürünen Osmanl? Devleti, böylece tebaas? aras?ndaki ihtilaflar? ortadan
kald?rarak Müslümanlardan olu?an tek kimlikli bir yap? ortaya ç?karmaya
çal??m??t?. Ancak içteki milliyetçilik hareketleri ve Avrupa’dan gelen
bask?lar, ?slam birli?i idealinin Osmanl? Devleti’nde yürütülmesini imkâns?z
hale getirdi ve Mekke Emiri ?erif Hüseyin’in ba?latt??? Arap isyanlar?7 ve Arnavut ayaklanmas?8, bu ak?m?n etkisini
yitirmesine sebep olan siyasî hadiseler olmu?tur (Akçura, 1976, ss. 21-23,
31-33.)

Bu fikri ak?m?n ba?ar?s?zl???ndaki di?er bir sebep de halk nezdinde ?slam
dininin gerici olarak dü?ünülmesi, yani dolayl? yoldan Tanzimat etkisidir.
Ancak ?slamc?lar, gerilemenin sebebinin ?slam de?il, yanl?? yorumlanmas?
oldu?unu söylemi?lerdir. Her ne kadar Tanzimat etkisi ile de bu dü?üncenin vuku
buldu?unu söylesem de Ziya Pa?a9 demi?tir ki; “Din
terakkiye mani imi? / Evvel yok idi bu rivayet yeni ç?kt?”. Muhabbed Abduh10, Cemaleddin Efgani11 gibi ?slam bilginleri
?slam dü?üncesine yeni ve ça?da? aç?klamalar getirerek dinin modern yüzünü
ortaya ç?karmaya çal??m??lard?r. O dönem ?slamc?lar taraf?ndan bilimi,
çal??may?, geli?meyi öven ayet-i kerimeler ve hadis-i ?erifler s?kça
hat?rlat?lm??t?r.

Yürütülen bu politika, d??ar?da da yank? bulmu?tur. Sömürgelerinin büyük
bir k?sm? Müslümanlardan olu?an ?ngiltere12 bu politikadan rahats?z
olmu? ancak I. Dünya Sava??’na giden yolda Avrupa siyasetinde yaln?zla?an
Almanya Müslümanlara kar?? ho?görülü söylemler geli?tirmi?tir. Tüm bu yürütülen
politikalar, fikir mübadeleleri; edebiyatta, e?itimde, gündelik ya?amda çok da
büyük etkiler yaratamam??t?r. Bunun en ac? kan?t? ise Birinci Dünya Sava??’nda
Halifelik s?fat? ile “cihad”13 ilan eden II. Abdülhamid’in
kar??l?k bulamam?? olmas?d?r. Bahsi geçen ?ngiltere’nin bu kar??l?k bulamama
konusunda bir tak?m etkileri olmu?tur. Rahats?zl?k duydu?u bu politikaya kar??,
özellik Araplar aras?nda ve tüm Müslüman co?rafyas?nda “cihad” ça?r?s?n?n Alman
bask?s? ile yap?ld??? söylentisini yayarak etkinin derecesini Müslümanlar
üzerinde azaltm??t?r. Bu sürecin sonunda da zaten bahsetti?imiz gibi baz? Arap
liderleri Osmanl?’ya kar?? ?ngilizler ile ittifak yaparak sava?ta kar?? tarafta
yer alm??lard?r.

Görünen odur ki; ?slamc?l?k fikri de, t?pk? Osmanl?c?l?k gibi ra?bet
görmemi?, milliyetçilik ve ba??ms?zl?k fikri Osmanl? topraklar?nda ?slamc?l?k
fikrinden daha önde yer alm??t?r. Bu süreçten sonra da elde kalan tek dü?ünce
olan “Türkçülük” fikrine sar?lm??lard?r. Çünkü o da bir milliyetçilik ak?m?d?r
ve yeniden ba??ms?zl?k, mevcut durumu korumak gibi emellerin en iyi dü?üncesi
olmu?tur. Yar? sömürge bir Osmanl? için oldukça cazip emeller olmu?lard?r.

1 I. Bayezid veya Y?ld?r?m Bayezid,
dördüncü Osmanl? padi?ah?d?r. 1389’dan 1403 y?l?na kadar hükümdarl?k yapm??t?r.
Babas? Sultan I. Murad, annesi ise Gülçiçek Hatun’dur.

2 II. Mehmed, Fatih Sultan Mehmed,
Grand Turco (Büyük Türk) veya Turcarum Imperator (Türk ?mparatoru); 30 Mart
1432 – 3 May?s 1481), Osmanl? ?mparatorlu?u’nun yedinci padi?ah?. Tarihî
kaynaklarda ismi Muhammed ?eklinde geçer. ?lk olarak 1444-46 y?llar? aras?nda
k?sa bir dönem, daha sonra 1451’den 1481 y?l?nda ölümüne kadar 30 y?l boyunca
hüküm sürdü. II. Mehmed, 21 ya??nda ?stanbul’u fethederek 1000 y?ll?k Bizans
?mparatorlu?u’na son verdi. Fatih, ?slam Peygamberi Muhammed’in bir hadisine
nail oldu?u için günümüzde Türkiye ve ?slam dünyas?n?n geni? bir kesiminde
“kahraman” olarak kabul edilmektedir.

3 I. Selim bilinen ad?yla Yavuz
Sultan Selim, Dokuzuncu Osmanl? padi?ah? ve 88. ?slam halifesidir. Ayn? zamanda
ilk Türk ?slam halifesi ve Hâdim’ul-Harameyn’u?-?erifeyn unvan?na sahiptir.

4 Ümmetçilik veya Pan-?slamizm,
ilk olarak 19. yüzy?lda ?slam liderleri taraf?ndan ortaya at?lm??, Müslüman
nüfusun fazla oldu?u tüm ülkelerin tek bir çat? alt?nda birle?tirilmesi
dü?üncesidir.

5 Yeni Osmanl?lar 1865 y?l?nda
ortaya ç?kan, Osmanl? milliyetçili?ini savunan, Montesquieu ve Rousseau gibi
Frans?z devriminin kavramc?lar?n? benimsemi?, Osmanl?n?n ilk anayasas?n? ve
parlamenter sistemini geli?tirmi? devlet adamlar?. Ço?unlukla Jön Türkler ile
kar??t?r?lmalar?na ra?men, bu grup Tanzimat reformlar?n? yeterli bulmayan
bürokratik, mükemmeliyetçi ve demokratik çözümü öngören kesimdir.

6II. Abdülhamid,
Osmanl? ?mparatorlu?u’nun 34. padi?ah? ve 113. ?slam halifesidir. Bunal?ml? bir
dönemde tahta ç?kan Abdülhamid, Bat?’ya kar?? dengeci, Do?u’ya kar?? ?slami
politikalar izlemi?, ülke içinde mutlak?yeti güçlendirmi?tir.

71916 y?l?nda, 1. Dünya Sava??
s?ras?nda; Yemen, Aden, Suriye ve Halep’i kapsayan ba??ms?z ve birle?ik Arap
devleti yaratma amac?yla ç?kar?lan isyand?r. Osmanl? Devleti, Mondros
Mütarekesi ile 1918 y?l?nda bölgeden çekilmek zorunda kalm??t?r.

81912 Arnavutluk
?syan?, Ocak-A?ustos 1912 tarihleri aras?nda Osmanl? ?mparatorlu?u’nda
Arnavutlar taraf?ndan gerçekle?tirilen bir isyand?r. Arnavutlar; kabinenin dü?ürülmesi, Meclis-i
Mebusan’?n feshi ve seçimlerin yeniden düzenlenmesi, askeri hizmetlerin mahalli
olmas?, memurlar?n Arnavutçay? bilmeleri veya Arnavutlardan tayin
istemi?lerdir. Osmanl? Devleti’nin talepleri kabul etmesi ile isyan sona
ermi?tir.

9 Ziya Pa?a, Türk yazar, ?air ve
devlet adam?. As?l ismi “Abdülhamid Ziyaeddin”dir. 19. yüzy?lda
Osmanl? Devleti’nin en önemli devlet adamlar?ndan birisidir ve en çok eser
veren Tanzimat ça?? yazarlar?ndand?r.

10 Muhammed
Abduh tam ad?yla Muhammed Abduh bin Hasan Hayrullâh et-Türkmânî el-M?srî;
M?s?rl? Türk kökenli e?itimci, yarg?ç ve reformcu. Ça?da?la?mac? ?slamc?l?k’?n
kurucusu olarak kabul edilir.

11 Cemaleddin
Efganî ya da tam ad?yla Seyyid Cemaleddin Muhammed bin Safder el-Efganî
el-Hüseynî, 19. yüzy?l fikir ve siyaset insanlar?ndan biri olan Müslüman
aktivist ve dü?ünür.”

12 O dönemde, M?s?r dahil olmak
üzere Afrika k?tas?nda ve dünyan?n geri kalan?nda say?s?z sömürgesi mevcuttur.
Dönemin en büyük sömürgeci devletidir.

13 Cihat, ?slami bir terim. Arapça
“mücadele” kökünden gelir ve güncel Türkçede ço?unlukla “?slam
u?runa sava?ma” anlam?nda kullan?l?r. Arapçada cihad sözcü?ü c-h-d
kökünden türemi?tir.